VURUN UYGUR’A!
Nükleer denemeler, kürtajlar, idamlar... Kýzýl Çin 2.5 Anadolu büyüklüðündeki Þarkî Türkistan’da Türkleri bitirebilmek için her yolu dener, kan dökmekten kaçýnmaz.
Ali Han (ya da Ýlihan) Töre 1885 Tokmak doðumlu bir Özbek Türküdür. Babasý Þakir Hoca Eþan tarihi Balasagun þehrinde (Issýk Göl taraflarýnda) meskun bir Nakþibendi þeyhidir. Ýlmi ile amil bir zattýr, bilhassa Kýrgýzistan civarýnda iyi tanýnýr.
Ali Han, ilk derslerini dedesi Muhammed Hocadan okur, 13 yaþýnda iken aðabeyi Alim Han Töre ile Mekke-i Mükerreme’ye gider ve 17 yaþýna kadar amcasýnýn yanýnda kalýrlar. O günlerde Haremeyn Osmanlýlarýn elindedir, Mekke ve Medine’de mükemmel medreseler vardýr. Sadece Arabi öðrenmekle kalmaz, fýkh, hadis, siyer, tefsir ile de donanýrlar. Bu arada Türk zabitleri ile dostluklar kurar, onlardan muharebe hatýralarý dinler, birlikte harita yayar, kurmayca kafa yorarlar.
Ali Han bilahare Buhara Emir Alim Han Medresesi’ne devam eder, din ilimlerinin yanýnda tarih, coðrafya, edebiyat, hendese, felekiyat dersleri alýr ve bilhassa tababette derinleþmeye bakar.
Meraklý bir talebedir, ilme doymaz. Müderrislerin gölgesi gibidir, çekinmeden kapýlarýný çalar, sorularýna ýsrarla cevap arar. Eline geçirdiði gazeteleri içercesine okur, dünyada olup bitenlere de bigane kalmaz.
O FETVA
Tedrisini tamamladýktan sonra yurduna döner, talebe yetiþtirmeye baþlar. Rus Çarý, I. Cihan Harbi için Türkistan’da asker toplamaya teþebbüs edince cesaretle karþý çýkar ve “Halifenin askerine silah çeken cehennemliktir” þeklinde bir fetva yayýnlar.
Bu çýkýþ hayli tesirli olur ve Ruslarýn bölgeden eli boþ dönmelerini saðlar. Hakkýnda tutuklama emri çýkarýlsa da yakalanmaz. Ancak adýný bir kenara yazar, kara listeye alýrlar.
1916 yýlýnda Batý Türkistan, Çarlýk Rusya’sýna karþý kýyama kalkar. O da kendi muhitinde isyana katýlýrsa da Ruslar ayaklanmayý kan dökerek bastýrýrlar. Ali Han Töre pes etmez, gider ayný meþaleyi Kaþgar’da yakar.
1917 yýlýnda Bolþevikler “Azadlýk mücadelesine” katýlanlara af çýkarýrlar. Memleketine döner ama huzur bulamaz.
Komünistler her dine ama özellikle Ýslam’a düþmandýrlar. Müslümanlarýn kökünü kurutabilmek için en lafazan ateistleri Türkistan’a yollar; namazý, orucu, kandili, bayramý alaya aldýrýrlar. Sýrf bu iþ ile uðraþan kadrolar vardýr, sabah akþam mukaddes deðerlere söver, karþýlýðýnda maaþ alýr, rütbe kazanýrlar. Sýk sýk “irtica ve hurafeyle mücadele” kampanyalarý düzenler, tarihî cami, medrese ve tekkeleri ortadan kaldýrýrlar. “Semerkant saykeli rüyi zemin est, Buhara kuvveti Ýslâmi din est” (Semerkant yeryüzünün cilasý, Buhara Ýslâm dininin kuvvetidir) diye ün kazansa da kalabalýklar þuursuzdurlar. Müslümanlýk urbada kalmýþtýr, þeriat kitapta...
Ýþte o zor yýllarda Ali Han Töre ýsrarla Ýslamiyeti anlatýr, köklü medeniyetimizi yaþamaya ve yaþatmaya çabalar. Bir taraftan Bolþeviklerle, bir taraftan ceditçilerle uðraþýr vaaz ve nasihatleri ile cemaate ümit verir, mücadele arzusunu diri tutar.
Bu arada Kasýmovcular Harekatý’nýn temsilciliðini üstlenir. On bir yýlda altý defa tutuklanýr, sonunda Sibirya’ya sürgünü çýkar.
Ruslar onun paþa paþa Sibirya’ya gideceðini sanýrlarsa da akýllara durgunluk veren bir oyunla Biþkek Þehir Hapishanesi’nden firar eder ve Þarkî Türkistan’da bayrak açar.
GULCA’DA
Bir yýl kadar Gulca’da çalýþýr. Kazandýðý bütün parayý kaçakçýlara verip hanýmýný ve çocuklarýný yanýna getirtir.
Ancak komünistler Þarkî Türkistan’a da casuslar, militanlar yollar, imal ettikleri kaliteli ürünleri ucuz ucuz pazara sokarlar. Dýþarýdan baksanýz Rusya güllük gülistanlýk... Zor olur ama Ali Han Töre kýzýl propagandalarý bertaraf eder, Uygurlar bir süre sonra Sovyet Emperyalizmi’nin hakiki yüzünü görmeye baþlar.
Ruslar da hile ve desise yoluna sapar, Þarkî Türkistan Valisi General Þen Þi Sey’i satýn alýrlar. Vali bir gece ansýzýn Rusya’dan kaçanlarý kodese týkar. Ali Han Töre ile oðlu Asil Han Töre izlerini kaybettirirlerse de on ay kadar sonra Asuk pazarýnda tanýnýr, yakalanýrlar.
Gariptir onu müebbedlerin arasýna iter adeta unuturlar. Mallarý müsadere edilir, ailesi sokaða atýlýr, kalýrlar mý kýþ günü ortada...
“Ýçeride” yargýlanmadan yatan onbinler vardýr. Merkezi Çin Hükümeti 1941 yýlýnda hapishanelerde bir teftiþ baþlatýr ve suçlarý sadece “Sovyetlerden kaçmak” olan insanlarýn bulunduðu ortaya çýkar. Kaðýt üzerinde böyle bir suç yoktur, tabii ki serbest býrakýlýrlar.
GÖK BAYRAK
Ali Han Töre, mapus damlarýndan sað ve saðlam çýkan birkaç Türk’ten biridir, halk büyük bir sevinç yaþar, evi ziyaretçilerle dolup taþar.
2. Cihan harbinde Nazilerle takýþan Sovyetler zor durumda kalýr. Çin Valisinin de gücü zayýflar. Ali Han Töre boþluðu deðerlendirir arkadaþlarýný “Azadlýk Cemiyeti” etrafýnda teþkilatlandýrýr, Hürriyet için fýrsat kollar.
1944 Temmuzunda Altay’daki Gomindang’ýn 384. Alayýný basar, oradan kaldýrdýklarý silahlarla Nilki Þehrini kurtarýrlar.
Bolþeviklerin ayaklandýklarý günün 27’nci sene-i devriyesinde (7 Kasým 1944) Gulca’yý ele geçirip, merkez yaparlar.
Ali Han Töre Vilayet Konaðý’ndaki Çin bayraðýný eliyle yýrtar, ay yýldýzý göndere çeker aðlaya aðlaya.
O gün bütün dünyaya “Þarkî Türkistan Ýslam Cumhuriyeti”ni kurulduðunu duyururlar.
Ali Han Töre Cumhurbaþkaný seçilir, Hekimbey Hoca ve Kazak asýllý Ebul Hayri Töre ise yardýmcýlýðýna bakar.
Ellerine 4 savaþ uçaðý, 618 tüfek, 56 makineli, 12 havan, bir kaç ton cephane geçer. O yýllarda SSCB, Japonlara ve Merkezi Çin Hükümeti’ne karþý tampon olsun diye Þarkî Türkistan Ýslam Cumhuriyeti’ne ses çýkarmaz. Hatta silah satar. Gerçi verdikleri uyduruk tüfekler el yakar (30 koyuna bir tüfek) buna raðmen alýr ve Milli Ordu’yu kurarlar. Özbek ve Kazak asýllý askeri uzmanlar da gelir, bilgilerini paylaþýrlar.
Seferberlik ilan edildiðinde 100 bin gönüllü þubelere koþar, lakin elde 30 bin silah olduðu için 70 binini geri yollarlar. Buna raðmen 85 bin kiþilik Çin Ordusunu yener, nazlý hilali; Terbegatay, Altay ve Ýli semalarýnda dalgalandýrýrlar. Ardýndan Milliyetçi Çin ordusu ile savaþýr ve yeni bir zafere imza atarlar (1945).
Milli ordu içinde Uygur’u, Tatar’ý, Kazak’ý hatta Rus’u omuz omuza vuruþur. Gani Batur, Fatih Batur, Osman Batur, Ekber Batur ve General Palinov gibi komutanlar büyük iþler baþarýrlar. Ali Han Töre’nin adý “Maraþal Ata’ya” çýkar.
Maraþal Ata yaklaþýk 300 harekâtý yönetir ve neredeyse tamamýndan muzaffer olur. Askerini evladý gibi sever, þehit ve gazi ailelerini arar sorar.
PASAPORT, PARA
Genç devlet hýzla müesseselerini kurar, kendi milli parasýný basar. Seyyahlar tüccarlar yurt dýþýna “Þarkî Türkistan” pasaportu ile çýkar.
Bu arada vergiler yarý yarýya azaltýlmýþ, insanlara oy verme hakký tanýnmýþtýr. Adaleti tesis eder, çalýþma saatlerini ayarlarlar. Din ve dil serbestliði saðlanýr, insanlara insanca yaklaþýrlar.
Ne yazýk ki bu dost devleti Sadece Afganistan tanýr o kadar. TC hariciyesi etliye sütlüye karýþmamakta kararlýdýr. Monþerlerimiz 12 Kasým 1933’de (11 yýl önce) Hoca Niyaz Hacý yönetiminde kurulan Þarkî Türkistan Ýslam Cumhuriyetini de yalnýz býrakmýþtýrlar, yine ayný þeyi yaparlar.
CHP iktidarý “Türkçü” avýndadýr, soydaþlarýmýzý da “turancýlýkla” yaftalar, kapýyý yüzlerine çarpar. Bu tavýr Çin ve Rus tarafýný iþtahlandýrýr, kuralý teamülü rafa kaldýrýr, belden aþaðý vururlar.
1946 yazý... Þarkî Türkistan Ordusu bir yandan Manas vadisine uzanmýþ, bir yandan da Urumçi’yi sýkýþtýrmaktadýr. Þehir düþtü düþecektir ki SSCB’nin Gulca Baþkonsolosu Dabaþin, Ali Han Töre’nin kapýsýný çalar. “Baþkan Stalin sizinle görüþmek istiyor” der, davetiyesini sunar.
ALINA MI GELÝR
Ali Han Töre bu görüþme için Korgaz Þehri’ne gider ve hayatýnýn hatasýný yapar. Yanýna diplomat deðil, asker almalý, çatýþma ihtimalini gözden ýrak tutmamalýdýr. Nitekim Ruslar onu pusuya düþürür ve Taþkent’e kaçýrýrlar.
Aniden kaybolan bir Cumhurbaþkaný... Düþünebiliyor musunuz halkýnýn haberi bile olmaz.
Ruslar, Ali Han Töre’nin yerine gelen Ahmet Can Kasými’yi de takibe alýr, onu ve ekibini bir tayyare kazasýna getirir 5 arkadaþý ile birlikte ortadan kaldýrýrlar (Eylül 1949). Evet onlarýn da yerini dolduracak isimler vardýr ama “Cumhuriyet fazilettir” sloganý pratikte çalýþmaz... Particilik, fýrkacýlýk yüzünden birbirlerine düþer, kimi gruplar Çinlilerle, kimi Ruslarla iþbirliði yapar.
Sadece 6 yýl yaþayan Doðu Türkistan Hükümeti ve 100 bin kiþilik Doðu Türkistan Ordusu, Ruslar tarafýndan daðýtýlýr (Aralýk 1949).
Babasýnýn malý ya! Stalin Batý Türkistaný kendine ayýrýr, Þarkî Türkistaný Çine baðýþlar(!)
BU ARADA
Dönelim hikayemize... Maraþal Ata böylesine hareketli bir hayat sürmesine raðmen ilimden edebiyattan kopmaz. Tarih-i Muhammedi, Türkistan Gaykusu, Þifau’l-ilel (Hastalýklar Devasý), Þiirler Toplusu gibi kitaplarýnýn yaný sýra Emir Timur’un “Tüzükât-ý Timur”unu, Ahmed Daniþ’in Farsça “Nevadir ül Vekai”sini ve Herman Vambery’nin “Buhara veya Maveraünnehir Tarihi”ni Türkçe’ye kazandýrýr.
Ali Han Töre’nin þiirlerinden birini burada vermeyi düþündüm ama Çaðatay Türkçesi ile kulak okþayan mýsralar günümüz Türkçesi ile fena daðýldýlar. Þiirin çevirisi olmuyor vesselam...
Doðu Türkistanýn çilekeþ lideri, Taþkent sürgününde gözlerini yumar (1976). Onu vasiyeti üzerine Þeyh Zeynüddin Baba Kabristanýna defnederler.
Makamý âlâ ola.
CÝDDÝ DEVLET, NÝZAMÝ ORDU...
7 Kasým 1944 yýlýnda kuruluþunu dünyaya duyuran “Þarkî Türkistan Ýslam Cumhuriyeti” meclisi, bakanlarý, parasý, pasaportu, askeri, ordusu olan ciddi bir devlettir. Ancak Ankara’dan destek bulamayan Uygurlarýn sevinçleri kursaklarýnda kalýr.
DIÞ(LANAN) TÜRKLER
> Kýrklý yýllarda devlet dairelerini parti merkezine çeviren CHP þürekasý “Türk”, “millet” gibi kelimelerden hoþlanmaz. Milliyetçi gençleri tabutluklara týkar, dýþ Türklere “dýþ kapýnýn mandalý” gibi bakar. Býrakýn Azeri’nin, Türkmen’in, Kazak’ýn, Kýrgýz’ýn, Tatar’ýn, Baþkýrt’ýn, Uygur’un derdi ile dertlenmeyi, Anadolu halký gariptir öz yurdunda.
Doðu Türkistan’da genç bir Türk devleti kurulmuþ... Ýyi de kimin umurunda?
“Tek” partinin “çok” sesli müzik, Cumhuriyet Balosu, tayyare Piyangosu gibi çook önemli iþleri vardýr o sýralar...
Düþünebiliyor musunuz Stalin’in katliamlarýndan kaçan soydaþlarýmýzýn iltica talepleri dikkate alýnmaz, yaka paça iade edilirler Rusya’ya... 1945 yýlýnda katarlara týkýlýp huduta yollanan Kýrýmlýlar öldürüleceklerini iyi bilirler mesela . Bu yüzden elbiselerini, çizmelerini çýkarýr, Kars Tren Ýstasyonunda kardeþlerine atarlar. Ve beklendiði gibi olur, Ruslar hududu geçmelerini bile beklemez, üzerlerine kurþun yaðdýrýrlar. Kanlarý karýþýr Aras’ýn dertli sularýna...
Hariciyemiz Anayurt ile ancak Özallý yýllarda ilgilenmeye baþlar... Meðer ki geçmiþ ola...
.JPG){kind=small}
